Türkiye, 1924 ile 1945 yılları arasını tek partili CHP hükümetlerinin yönetimi altında geçirdi. Millet iradesinin seçim yoluyla sandığa yansımadığı bu dönemin ardından 1946 yılında Demokrat Parti’nin (DP) kurulması ve seçimlere girmesi ülkede çok partili hayata geçişin en önemli adımı oldu. Şaibe iddialarının yoğun olduğu 1946 seçimlerinin ardından Türkiye, demokratik koşullar altında yapılan 1950 seçimlerinde DP’yi iş başına getirdi. 1955 seçimlerinde de hür iradesiyle Demokrat Parti’yi iktidar yapan Türkiye
seçmeni, 27 Mayıs 1960 yılında ilk asker darbesiyle karşılaştı. 1960 müdahalesi ile iktidarı gasp eden Milli Birlik Komitesi kabul ettiği 1 sayılı kanunla 1924 anayasasının bir çok hükümlerini değiştiren geçici bir anayasa düzeni kurdu.
DARBE, MİLLETİN İRADESİNE VURULDU
Darbe anayasasının ilk icraatı, millet adına egemenlik yetkisini kullanma hakkına sahip olan Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin tüm yetkilerine el koymak oldu. Genç cumhuriyetin gerek 1921 ve gerekse 24 Anayasası ile siyasal yaşamımıza getirdiği “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” ilkesi darbeyle iş başına gelen Milli Birlik Komitesi(MBK) tarafından hazırlanan: “MBK, TBMM’nin yetkilerine sahiptir. Komite yasama yetkisini bizzat, yürütme yetkisini de kendi seçtiği bakanlar eliyle kullanacaktır. Bakanları devlet tayin etmektedir. MBK. bakanları denetleme ve istediği takdirde azletme yetkisine sahiptir. Geçici anayasanın meydana getirdiği devlet başkanlığı makamı cumhurbaşkanı, başbakan, başkomutan ve MBK başkanlığı yetkilerini kendisinde birleştirmiştir” maddesiyle çiğnenmiş oldu.
1961 ANAYASASI’NIN GENEL ÖZELLİKLERİ:
Sivillere karşı güvensizliğin ilk göstergeleri bu anayasada görülmektedir. Millet iradesini temsil eden TBMM’nin aldığı kararları denetlemek üzere kurulan Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasası’nın getirdiği bir kurumdur. 9 Temmuz 1961 tarihinde halk oyuyla kabul edilerek yürürlüğe giren 1961 Anayasası 157 madde ve geçici 22 maddeden ouşmaktaydı. 61 Anayasası’na göre yasama yetkisini kullanan TBMM, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu’ndan oluşuyordu. Daha önce olduğu gibi Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu’ndan oluşmak üzere iki başlı bir yürütme organını benimseyen anayasada Cumhurbaşkanlığı biraz daha sembolik bir makam olarak düzenlendi. Cumhurbaşkanının görev süresi beş yıldan yedi yıla çıkarılıyor fakat iki kez üst üste seçilme şansı ortadan kaldırılıyordu. 1961 Anayasası’nda bulunan farklı bir özellikte hükümete TBMM dışından da bakan alma olanağı vermesiydi. Ayrıca ilk kez özerk kuruluş olarak TRT ve üniversitelerin yapısı da düzenleniyordu.
1961 ANAYASASI’NIN TEMEL ÖZELLİKLERİ:
1. İki meclisli parlamento ( millet meclisi ve Cumhuriyet Senatosu) sistemini kabul etmiştir.
2. Kuvvetler ayrılığı prensibi getirildi.
3. Yürütme organı Cumhurbaşkanı ve Bakanlar kurulundan oluşur.
4. Meclis yasaların kabulünde son söze sahiptir.
5. Hukuk devleti ilkesi benimsenmiştir.
6. Sosyal Devlet anlayışı benimsenmiştir.
7. Seçimlerin; serbest, eşit, gizli, tek dereceli genel oy ilkelerine göre yapılacağı belirtilmiştir.
8. Çoğunlukçu demokrasi anlayışından çoğulcu demokrasi anlayışına geçildi.
9. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili geniş düzenlemelere yer verilmiştir. Temel hak ve hürriyetlerin hangi hallerde sınırlandırılacağı belirtilmiştir.
10. Üniversitelere TRT’ye özerk statü tanındı.
11. Anayasa mahkemesi kuruldu
12. DPT (Devlet Planlama Teşkilatı) kuruldu.
13. Milli Birlik komitesi kuruldu.
14. Millet Meclisi ve Cumhuriyet senatosu olmak üzere iki meclisli sistem oluşturuldu.
DARBEYLE VERİLEN MUHTIRAYLA GERİ ALINDI
1961 Anayasası ile verilen bir çok hak 12 Mart 1971 yılında askerin verdiği muhtıra ile geri alındı. Buna göre TRT’nin özerkliği kaldırıldı, üniversitelere müdahale kolaylaştı, yargı bağımsızlığını zedeleyen düzenlemeler getirildi. Devlet Güvenlik Mahkemeleri’nin kurulmasını öngören, askeri mahkemelerin yapısını değiştiren, Yargıtay’ın yeniden düzenlenmesini sağlayan değişiklikler yapıldı. 1961 Anayasası’nda yedi kez değişikliğe gidilmiştir. Bu değişikliklerde toplam 63 madde değişikliğe uğramıştır.
1961 ANAYASASI’NDA MUHTIRA İLE YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER :
-Temel haklarda sınırlamalar getirilmiştir. Tabii yargı yolu yerine kanuni yargı yolu getirilmiştir.
-Yargısal denetimde sınırlamalar getirilmiştir. Anayasa mahkemesine iptal davası açma hakkına sahip taraflarda sınırlamalar getirilmiştir.
- Anayasa mahkemesi Anayasa değişikliklerini ancak şekil yönünden denetleyebilir.
- Askeri Yüksek İdari Mahkemesi kurularak asker kişilerle ilgili idari işlem ve eylemlerin denetimi Danıştay’ın görevinden çıkarılmıştır.
- Ayrıca hakimlerin atanmalarında genel yöntemden sapan Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulmuştur.
- TRT’nin özerkliği kaldırılmış ve üniversitelerin özerkliği azaltılmıştır.
- Vergi, resim, harçların muafiyet ve istisnaları ile nispet ve hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik yapmaya Bakanlar Kurulu yetkili kılınmıştır.
Bu değişikliklerin yapılmasının ana nedeni, 1961 anayasasının devlet otoritesini zayıflattığı, devleti güçsüz kıldığı düşüncesinde yatmaktadır.
|
